VIỆT NAM TĂNG TỐC XÂY DỰNG THỊ TRƯỜNG CARBON: HẠ TẦNG KỸ THUẬT ĐÃ SẴN SÀNG?

Mục lục

Việt Nam đang bước vào giai đoạn tăng tốc trong việc hình thành thị trường carbon, một trong những trụ cột quan trọng để thực hiện cam kết giảm phát thải và phát triển kinh tế xanh. Từ góc độ chính sách, tiến trình này diễn ra nhanh và quyết liệt, với việc hoàn thiện khung pháp lý, xây dựng lộ trình vận hành và xác định các ngành, lĩnh vực tham gia.

Tuy nhiên, một câu hỏi lớn đang đặt ra: liệu hạ tầng kỹ thuật để đảm bảo dữ liệu phát thải, tín chỉ carbon và giao dịch là minh bạch, có thể kiểm chứng và không trùng lặp đã thực sự sẵn sàng?

Chính sách đi trước một bước

Trong thời gian qua, Việt Nam đã chủ động và liên tục hoàn thiện khung chính sách nhằm từng bước hình thành thị trường carbon nội địa, đồng thời định hướng kết nối với thị trường quốc tế. Các nội dung trọng tâm bao gồm:

Thiết lập hệ thống kiểm kê khí nhà kính;
Xây dựng cơ chế trao đổi và bù trừ tín chỉ carbon;
Thí điểm và từng bước vận hành sàn giao dịch carbon

Những bước đi này cho thấy một định hướng rõ ràng: chuyển hóa phát thải từ nghĩa vụ tuân thủ thành một loại “tài sản có thể đo lường, định giá và giao dịch” trong nền kinh tế.

Nền tảng pháp lý ngày càng hoàn thiện và cập nhật

Đáng chú ý, hệ thống chính sách không chỉ được ban hành nhanh, mà còn có độ bao phủ rộng và tính cập nhật cao, tạo nền tảng pháp lý tương đối đầy đủ cho thị trường carbon:

Nghị quyết số 57-NQ/TW (22/12/2024) của Bộ Chính trị: xác định khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực then chốt nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và doanh nghiệp.
Nghị định số 06/2022/NĐ-CP: Quy định về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và bảo vệ tầng ô-dôn, trong đó đặt nền tảng pháp lý cho hoạt động kiểm kê khí nhà kính, xây dựng kế hoạch giảm phát thải và định hướng phát triển thị trường các-bon tại Việt Nam.
Nghị định số 119/2025/NĐ-CP: Sửa đổi, bổ sung Nghị định 06/2022/NĐ-CP, hoàn thiện khung pháp lý về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và bảo vệ tầng ô-dôn.
Nghị định số 29/2026/NĐ-CP: Quy định cơ chế hoạt động của sàn giao dịch carbon trong nước, trong đó các ngân hàng thương mại đóng vai trò trung gian thanh toán.
Quyết định 13/2024: Quy định về kiểm kê khí nhà kính, làm nền tảng dữ liệu đầu vào cho thị trường.
Nghị định số 112/2026/NĐ-CP: Thiết lập cơ chế trao đổi quốc tế đối với kết quả giảm phát thải và tín chỉ carbon.

Hệ thống văn bản này cho thấy một xu hướng rõ ràng: Việt Nam đang chuyển từ giai đoạn chuẩn bị sang giai đoạn từng bước vận hành thị trường carbon một cách chính thức.

Đây là một lợi thế quan trọng, không chỉ tạo tính chính thống cho thị trường, mà còn định hình rõ hướng đi chính sách, giúp doanh nghiệp và các chủ thể liên quan có cơ sở để chủ động tham gia và đầu tư dài hạn.

Nhưng dữ liệu có thực sự đáng tin?

Khác với các loại hàng hóa truyền thống, tín chỉ carbon không phải là một sản phẩm hữu hình. Giá trị của loại “tài sản” này phụ thuộc hoàn toàn vào độ tin cậy của dữ liệu phát thải và giảm phát thải.

Một tín chỉ carbon chỉ thực sự có ý nghĩa khi đáp ứng đồng thời các điều kiện:

Lượng phát thải được đo lường chính xác;
Kết quả giảm phát thải có thể kiểm chứng độc lập;
Không xảy ra tình trạng tính trùng hoặc phát hành trùng lặp.

Nếu thiếu những nền tảng này, thị trường carbon có thể đối mặt với hàng loạt rủi ro:

Xuất hiện “tín chỉ ảo”, không phản ánh giá trị giảm phát thải thực;
Gian lận hoặc sai lệch trong khai báo dữ liệu;
Suy giảm niềm tin từ nhà đầu tư và các đối tác quốc tế.

Nói cách khác, thị trường carbon không vận hành dựa trên niềm tin cảm tính, mà dựa trên dữ liệu có khả năng kiểm chứng một cách minh bạch và nhất quán.

Khoảng trống hạ tầng kỹ thuật

Trên thực tế, nhiều doanh nghiệp tại Việt Nam đã bắt đầu triển khai kiểm kê phát thải và xây dựng lộ trình giảm phát thải. Tuy nhiên, nền tảng dữ liệu - yếu tố cốt lõi quyết định độ tin cậy của thị trường carbon, vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế.

Hệ thống dữ liệu hiện nay còn phân tán và thiếu đồng bộ, thể hiện qua một số điểm chính:

Dữ liệu chủ yếu được thu thập thủ công, thiếu tính liên tục và thời gian thực;
Thiếu cơ chế xác thực độc lập ngay tại nguồn phát sinh dữ liệu;
Chưa có nền tảng đảm bảo dữ liệu được lưu trữ bất biến, không thể chỉnh sửa;
Khó khăn trong việc truy vết đầy đủ vòng đời của một tín chỉ carbon.

Những hạn chế này tạo ra một nghịch lý đáng chú ý: Trong khi khung chính sách đang được hoàn thiện nhanh chóng, thì hạ tầng dữ liệu - nền móng vận hành của thị trường carbon, vẫn chưa theo kịp.

Không chỉ là đo lường, mà là “xác tín^TM[1]”

Để thị trường carbon vận hành hiệu quả, vấn đề cốt lõi không chỉ dừng ở việc đo lường phát thải, mà nằm ở khả năng xác tín dữ liệu phát thải.

Điều này đòi hỏi một hệ thống hạ tầng kỹ thuật đủ mạnh để:

Định danh chính xác từng nguồn phát thải;
Thu thập dữ liệu liên tục, theo thời gian thực từ thiết bị và quy trình sản xuất;
Xác thực dữ liệu ngay tại nguồn thông qua ký số và các thuật toán đối chiếu;
Lưu trữ dữ liệu theo cơ chế bất biến, cho phép truy vết toàn bộ vòng đời;
Đảm bảo mỗi tín chỉ carbon được phát hành là duy nhất, không bị trùng lặp.

Chỉ khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện này, tín chỉ carbon mới có thể được công nhận như một tài sản đáng tin cậy, đủ khả năng tham gia giao dịch trên thị trường trong nước và quốc tế.

Bài toán niềm tin của thị trường

Thực tiễn quốc tế cho thấy, không ít thị trường carbon đã gặp phải những vấn đề nghiêm trọng liên quan đến chất lượng tín chỉ, khi nhiều dự án không mang lại hiệu quả giảm phát thải như cam kết ban đầu. Điều này không chỉ làm suy giảm giá trị của tín chỉ carbon, mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến niềm tin của nhà đầu tư và các bên tham gia thị trường.

Những bài học này cho thấy một thực tế cốt lõi: Niềm tin là yếu tố quyết định sự vận hành bền vững của thị trường carbon.

Tuy nhiên, niềm tin trong thị trường carbon không thể được xây dựng từ các cam kết hay tuyên bố mang tính hình thức. Thay vào đó, nó phải được thiết lập trên nền tảng của các yếu tố có thể kiểm chứng:

Dữ liệu minh bạch và được thu thập liên tục;
Cơ chế kiểm chứng độc lập, khách quan;
Khả năng truy vết toàn diện xuyên suốt vòng đời tín chỉ.

Chỉ khi những điều kiện này được đảm bảo, tín chỉ carbon mới thực sự trở thành một tài sản đáng tin cậy, đủ điều kiện tham gia và vận hành trong thị trường.

Cơ hội để đi tắt, đón đầu

Dù vẫn còn những khoảng trống về hạ tầng kỹ thuật, đây lại chính là cơ hội để Việt Nam lựa chọn một hướng đi khác biệt.

Thay vì đi theo mô hình truyền thống, nơi dữ liệu phân tán, thiếu liên kết và chủ yếu được kiểm chứng theo cơ chế hậu kiểm. Việt Nam có thể chủ động xây dựng một nền tảng hiện đại ngay từ đầu. Đó là hệ thống hạ tầng dữ liệu được thiết kế đồng bộ, tích hợp công nghệ số, IoT và các cơ chế xác thực ngay tại nguồn.

Quan trọng hơn, việc thiết lập một chuẩn mực chung về “dữ liệu xác tín^TM[2]” cho toàn bộ thị trường sẽ tạo nền tảng cho tính minh bạch, khả năng kiểm chứng và niềm tin dài hạn.

Nếu tận dụng được cơ hội này, Việt Nam không chỉ dừng lại ở vai trò tham gia thị trường carbon, mà hoàn toàn có thể vươn lên trở thành một trong những quốc gia góp phần định hình chuẩn mực vận hành của thị trường trong giai đoạn mới.

Kết luận

Việt Nam đang tăng tốc trong việc xây dựng thị trường carbon từ góc độ chính sách. Tuy nhiên, để thị trường này vận hành hiệu quả và bền vững, yếu tố quyết định không nằm ở việc ban hành thêm quy định, mà ở năng lực của hạ tầng dữ liệu.

Câu hỏi cốt lõi đặt ra là: hệ thống dữ liệu có đủ mạnh để tạo lập niềm tin thị trường hay không?

Trong một thị trường mà “hàng hóa” là phát thải, dữ liệu không còn chỉ đóng vai trò hỗ trợ, mà trở thành một loại tài sản cốt lõi. Khi đó, vấn đề không chỉ là thu thập hay báo cáo dữ liệu, mà là thiết lập một hạ tầng xác tín dữ liệu đủ mạnh để đảm bảo dữ liệu được đo lường chính xác, xác thực tại nguồn và có thể kiểm chứng độc lập.

Hạ tầng xác tín dữ liệu^TM[3] chính là nền tảng vận hành cốt lõi của thị trường carbon, nơi mọi giá trị từ tín chỉ đến giao dịch, đều được xây dựng trên dữ liệu đã được xác thực và có khả năng kiểm chứng.

Chỉ khi hạ tầng này được thiết lập đầy đủ và vận hành hiệu quả, thị trường carbon mới có thể đảm bảo tính minh bạch, loại bỏ rủi ro trùng lặp và củng cố niềm tin giữa các bên tham gia. Khi đó, thị trường không chỉ dừng lại ở vai trò công cụ tuân thủ, mà có thể trở thành động lực tăng trưởng mới, thúc đẩy quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế xanh, bền vững và hội nhập ở quy mô trong nước và quốc tế.

[1] Xác tín^TM là trạng thái trong đó một sự thật được xác lập, chuẩn hóa, cưỡng chế toàn vẹn và lưu trữ bất biến trong hệ thống, bảo đảm khả năng truy xuất và kiểm chứng độc lập.

[2] Dữ liệu xác tín™ (Verifiable Data™) là cấp độ cao nhất của dữ liệu, trong đó thông tin không chỉ được kiểm tra, mà còn được gắn với một cấu trúc hệ thống bảo đảm nguồn gốc, tính toàn vẹn và khả năng truy xuất của dữ liệu trong suốt vòng đời tồn tại của nó.

[3] Hạ tầng xác tín dữ liệu^TM là một hệ thống kỹ thuật - công nghệ tích hợp, được thiết kế nhằm đảm bảo toàn bộ vòng đời của dữ liệu từ tạo lập, thu thập, xử lý đến lưu trữ và khai thác đều được xác thực, chuẩn hóa và có khả năng kiểm chứng độc lập.

NGUYỄN TRUNG KIÊN

Tác giả “Xác tín số^TM”: