Áp lực gia tăng, nhưng công cụ chưa theo kịp
Trong những năm gần đây, ESG đang trở thành một yêu cầu gần như bắt buộc đối với doanh nghiệp, đặc biệt là trong các ngành xuất khẩu. Tuy nhiên, đằng sau làn sóng tiêu chuẩn ngày càng khắt khe, một thực tế đang dần lộ rõ: doanh nghiệp không thực sự gặp khó trong việc thực hiện ESG, mà đang thiếu công cụ và hạ tầng để làm điều đó một cách hiệu quả.
Các yêu cầu về môi trường, xã hội và quản trị liên tục được mở rộng. Nhưng trong khi “đầu bài” ngày càng phức tạp, thì “phương tiện làm bài” lại chưa được trang bị tương xứng. Phần lớn doanh nghiệp vẫn phải vận hành ESG trên những hệ thống rời rạc, thiếu tự động hóa và khó kiểm chứng.
Hệ quả là một nghịch lý rõ ràng: doanh nghiệp buộc phải làm nhiều hơn, nhưng lại không có điều kiện để làm tốt hơn.
Đo lường thủ công: điểm nghẽn đầu tiên của ESG
Trong toàn bộ chuỗi triển khai ESG, đo lường là bước khởi đầu mang tính quyết định. Nhưng hiện nay, đây lại là khâu yếu nhất.
Tại nhiều doanh nghiệp, dữ liệu ESG vẫn được thu thập theo phương thức thủ công. Nhân sự phải tổng hợp hóa đơn, chứng từ, sổ sách từ nhiều nguồn khác nhau, sau đó nhập lại vào các bảng tính để xử lý. Quy trình này không chỉ tốn thời gian mà còn tiềm ẩn nhiều sai lệch.
Ba vấn đề lớn thường xuyên phát sinh gồm: dữ liệu bị chậm trễ, sai số cao do phụ thuộc vào thao tác con người, và thiếu khả năng kiểm chứng độc lập. Kết quả là dữ liệu ESG không phản ánh đúng thực tế vận hành, mà chỉ là sản phẩm của quá trình tổng hợp cuối kỳ.
Khi đo lường phải trở thành một phần của vận hành
Các chuyên gia cho rằng, để giải quyết điểm nghẽn này, cần thay đổi cách tiếp cận. Đo lường không thể tiếp tục là một hoạt động tách rời, mà phải trở thành một phần tự nhiên của quá trình vận hành.
Điều đó đồng nghĩa với việc dữ liệu phải được tạo ra ngay tại điểm phát sinh, thay vì được tổng hợp về sau. Muốn vậy, toàn bộ quá trình thu thập dữ liệu cần được tự động hóa, thông qua việc kết nối trực tiếp với hệ thống hóa đơn điện tử, phần mềm quản trị nội bộ, thiết bị đo lường tại hiện trường và các nguồn quan sát khách quan.
Khi các nguồn dữ liệu này được tích hợp thành một hệ thống thống nhất, dữ liệu sẽ được cập nhật liên tục, sai lệch do con người được loại bỏ, và độ tin cậy được nâng cao đáng kể.
Lúc này, đo lường không còn là một nhiệm vụ định kỳ, mà trở thành chức năng mặc định của hệ thống vận hành.
Khoảng trống xác tín: vì sao dữ liệu chưa đủ tạo niềm tin
Ngay cả khi có dữ liệu, một vấn đề khác vẫn tồn tại: dữ liệu ESG do doanh nghiệp công bố chưa đủ để tạo ra niềm tin.
Nguyên nhân không nằm ở việc doanh nghiệp làm sai, mà ở chỗ thiếu cơ chế xác thực độc lập và tức thời. Trong mô hình hiện tại, dữ liệu thường được tổng hợp, chuyển thành báo cáo và sau đó mới được kiểm toán. Quá trình này vừa chậm, vừa tốn kém, lại khó mở rộng.
Doanh nghiệp vì vậy rơi vào một vòng lặp chi phí: liên tục phải chứng minh rằng mình làm đúng, nhưng việc chứng minh lại phụ thuộc vào bên thứ ba và phải lặp lại với từng đối tác.
Niềm tin, thay vì là thuộc tính sẵn có của dữ liệu, lại trở thành một “dịch vụ” mà doanh nghiệp phải trả tiền để có được.
Đảo ngược cách tiếp cận: xác thực ngay từ đầu
Một hướng đi mới đang được đề xuất là đảo ngược hoàn toàn quy trình xác minh. Thay vì kiểm chứng sau khi dữ liệu đã được tổng hợp, dữ liệu cần được xác thực ngay tại thời điểm phát sinh.
Theo đó, dữ liệu được ghi nhận trực tiếp từ nguồn, được gắn dấu thời gian và lưu trữ trên hệ thống không thể chỉnh sửa. Khi đã được xác thực từ đầu, dữ liệu tự mang theo khả năng chứng minh, không cần giải trình lại hay kiểm toán lặp lại.
Một trục dữ liệu ESG thống nhất có thể đóng vai trò trung tâm trong mô hình này, giúp tiếp nhận, chuẩn hóa và lưu trữ dữ liệu theo một cấu trúc chung. Khi đó, mọi thông tin đều có thể được truy xuất và kiểm chứng ngay lập tức, giúp giảm mạnh chi phí xác minh và rút ngắn thời gian xử lý.
ESG sẽ không tạo giá trị nếu đứng ngoài dòng tiền
Một thực tế khác cũng đang được chỉ ra: ESG hiện vẫn bị tách rời khỏi các quyết định kinh tế cốt lõi của doanh nghiệp.
Dữ liệu được thu thập, báo cáo được hoàn thiện, nhưng không tác động trực tiếp đến chi phí vốn, lợi nhuận hay hiệu quả kinh doanh. Khi không có liên kết với dòng tiền, ESG khó có thể trở thành động lực nội tại.
Doanh nghiệp không biết một cải thiện về môi trường mang lại bao nhiêu giá trị tài chính, hay hành vi nào cần ưu tiên để tối ưu lợi nhuận. Trong bối cảnh đó, ESG dễ bị xem là một nhiệm vụ bên ngoài, mang tính đối phó hơn là chiến lược.
Khi ESG trở thành một “hệ điều hành” kinh tế
Để ESG thực sự tạo ra giá trị, cần một bước chuyển lớn hơn: tích hợp ESG vào cơ chế vận hành kinh tế của doanh nghiệp.
Điều này đòi hỏi dữ liệu ESG phải được liên thông trực tiếp với hệ thống tài chính. Mọi thay đổi trong dữ liệu cần kéo theo thay đổi tương ứng về chi phí và lợi ích.
Ví dụ, khi hiệu suất môi trường được cải thiện, chi phí vốn có thể giảm ngay lập tức. Ngược lại, nếu hiệu suất suy giảm, chi phí sẽ tăng tương ứng. Toàn bộ quá trình này có thể được tự động hóa, giúp doanh nghiệp nhìn thấy rõ tác động của từng hành động.
Khi đó, ESG không còn là báo cáo, mà trở thành một biến số trong bài toán tối ưu kinh doanh.
Từ công cụ sang hạ tầng
Nhìn tổng thể, khoảng trống lớn nhất của ESG hiện nay không nằm ở nhận thức hay cam kết, mà nằm ở hạ tầng vận hành.
Trong mô hình cũ, doanh nghiệp phải thu thập dữ liệu thủ công, xác minh bằng kiểm toán tốn kém và tạo ra các báo cáo mang tính trình bày. Giá trị dừng lại ở mức tuân thủ.
Ngược lại, trong mô hình hạ tầng, dữ liệu được ghi nhận tự động, xác thực ngay tại nguồn và hiển thị theo thời gian thực. Khi đó, dữ liệu không chỉ phục vụ báo cáo, mà trở thành tài sản có thể khai thác và gắn với các công cụ tài chính.
Kết luận: ESG chỉ thực sự vận hành khi có “đường dẫn dữ liệu”
Doanh nghiệp không thiếu năng lực để thực hiện ESG. Điều họ thiếu là một hệ thống đủ mạnh để giúp họ làm điều đó một cách đúng, nhanh và hiệu quả.
Khi hạ tầng được thiết lập đầy đủ, ESG sẽ không còn là một nhiệm vụ riêng biệt. Người sản xuất chỉ cần vận hành đúng quy trình, còn hệ thống phía sau sẽ tự động ghi nhận, xác thực và tổng hợp dữ liệu.
Sự chuyển đổi quan trọng nhất không nằm ở việc doanh nghiệp học cách tuân thủ, mà ở việc họ được đặt vào một hệ thống nơi tuân thủ trở thành kết quả tự nhiên.
Khi đó, ESG không còn là gánh nặng.
Nó trở thành nền tảng của tăng trưởng.
NGUYỄN TRUNG KIÊN
Nhà nghiên cứu về cấu trúc xác tín dữ liệu trong kinh tế số.
Kiến trúc sư hệ thống - Nhà sáng lập Hệ sinh thái Xác tín số OriginX.
Tác giả “Xác tín sốTM”:
- Xác tín sốTM - Lý thuyết và Ứng dụng
- Xác tín sốTM - Tập 1: Kiến trúc niềm tin cho chuỗi giá trị toàn cầu
- Xác tín sốTM - Tập 2: Kiến tạo thị trường mới và quản trị bền vững.
