ESG VÀ KHOẢNG TRỐNG XÁC MINH:

Mục lục

Khi chiến lược đi trước, niềm tin^TM[1] chưa theo kịp

Chiến lược ESG có thể được xây dựng.

Sản phẩm tài chính xanh có thể được triển khai.

Nhưng nếu dữ liệu không được xác minh bằng một cơ chế khách quan, toàn bộ hệ thống vẫn đang đứng trên một nền tảng niềm tin chưa được kiểm chứng.

Đây không chỉ là một rủi ro kỹ thuật.

Đây là vấn đề cấu trúc của toàn bộ thị trường ESG.

ESG đang phát triển nhanh, nhưng nền tảng dữ liệu vẫn là điểm yếu

Trong vài năm trở lại đây, ESG tại Việt Nam đã có những bước tiến rõ rệt. Nhiều tổ chức tài chính đã đưa ESG vào chiến lược phát triển, xây dựng các gói tín dụng xanh và mở rộng tài trợ cho các lĩnh vực như năng lượng tái tạo, nông nghiệp bền vững và hạ tầng thân thiện môi trường.

Diễn biến này cho thấy một chuyển dịch quan trọng: ESG không còn dừng lại ở khẩu hiệu, mà đã bắt đầu đi vào dòng vốn và hoạt động kinh doanh thực tế.

Tuy nhiên, phía sau sự phát triển đó, một nền tảng cốt lõi vẫn chưa theo kịp: dữ liệu ESG.

Hiện nay, phần lớn dữ liệu ESG vẫn được hình thành từ các phương thức truyền thống như thu thập thủ công, báo cáo nội bộ của doanh nghiệp và tổng hợp theo chu kỳ. Những cách tiếp cận này khiến dữ liệu thiếu tính liên tục và khó kiểm chứng độc lập.

Hệ quả là, dù các sáng kiến ESG đang được triển khai mạnh mẽ, toàn bộ hệ thống vẫn phải vận hành trên một nền dữ liệu chưa được xác thực đầy đủ. Điều này không chỉ làm giảm độ tin cậy, mà còn hạn chế khả năng chuyển hóa ESG thành giá trị kinh tế thực tế.

Khi xác minh vẫn là khâu đi sau

Trong bối cảnh triển khai ESG hiện nay, một thực tế đáng chú ý là hoạt động xác minh dữ liệu vẫn chủ yếu diễn ra sau khi dữ liệu đã được hình thành.

Các đơn vị kiểm toán và tổ chức đánh giá giữ vai trò quan trọng trong việc rà soát, đối chiếu và đưa ra nhận định về mức độ tin cậy của các báo cáo. Tuy nhiên, cách tiếp cận này mang tính hậu kiểm, tức là chỉ kiểm tra sau khi toàn bộ dữ liệu đã được tổng hợp.

Cách làm này bộc lộ nhiều hạn chế.

Thứ nhất, dữ liệu chỉ được kiểm tra ở giai đoạn cuối, khiến những sai lệch phát sinh ngay từ nguồn ban đầu rất khó được phát hiện. Khi sai số đã tích lũy qua nhiều khâu, việc truy vết trở nên phức tạp và kém hiệu quả.

Thứ hai, quy trình xác minh đòi hỏi nhiều thời gian và chi phí, do phải thực hiện các bước đối chiếu, kiểm tra thủ công và lặp lại giữa nhiều bên liên quan.

Quan trọng hơn, mô hình hậu kiểm không còn phù hợp với thực tế sản xuất và kinh doanh đang diễn ra liên tục theo thời gian thực. Khi dữ liệu chỉ được xác minh sau một khoảng trễ, nó không thể phản ánh kịp thời trạng thái vận hành thực tế của doanh nghiệp.

Từ đó, một khoảng cách ngày càng rõ rệt hình thành giữa hoạt động thực tế và dữ liệu được báo cáo.

Khoảng cách này chính là điểm tích tụ rủi ro.

Đây là nơi các sai lệch có thể phát sinh, lan rộng và trở nên khó kiểm soát, đồng thời cũng là nguyên nhân làm suy giảm niềm tin của thị trường đối với các báo cáo ESG.

“Tẩy xanh” không chỉ là hành vi, mà là hệ quả của hệ thống

Trong thời gian gần đây, rủi ro “tẩy xanh” ngày càng được nhắc đến như một vấn đề đạo đức trong hoạt động của doanh nghiệp. Tuy nhiên, nếu nhìn sâu hơn, đây không đơn thuần là câu chuyện đúng sai của từng doanh nghiệp riêng lẻ, mà phản ánh một lỗ hổng mang tính hệ thống.

Thực tế cho thấy, trong nhiều trường hợp, sai lệch dữ liệu ESG không bắt nguồn từ chủ đích gian lận, mà hình thành từ chính cách thức thu thập và xử lý dữ liệu hiện nay.

Khi dữ liệu được thu thập thủ công, thiếu tiêu chuẩn chung và không được xác thực ngay tại thời điểm phát sinh, các sai số có thể xuất hiện một cách tự nhiên. Những sai số này, ban đầu có thể nhỏ, nhưng sẽ dần tích lũy và lan rộng qua từng bước tổng hợp.

Đáng lo ngại hơn, các dữ liệu sai lệch này vẫn có thể đi qua nhiều lớp kiểm tra, thẩm định và cuối cùng được “hợp thức hóa” trong các báo cáo chính thức. Khi đó, hệ thống kiểm soát không những không loại bỏ được sai lệch, mà vô tình lại củng cố chúng.

Điều này dẫn đến một nghịch lý đáng báo động: càng gia tăng kiểm tra theo cách truyền thống, nguy cơ duy trì và lan rộng sai lệch ban đầu càng lớn.

Từ góc độ này, “tẩy xanh” không chỉ là vấn đề đạo đức, mà là dấu hiệu cho thấy hệ thống xác minh dữ liệu vẫn chưa đủ hiệu quả để đảm bảo tính trung thực và minh bạch.

Niềm tin không thể chỉ dựa vào cam kết

Trong nhiều năm qua, niềm tin trong các mô hình ESG chủ yếu được xây dựng trên ba nền tảng quen thuộc: uy tín của doanh nghiệp, danh tiếng của đơn vị kiểm toán và các bảng xếp hạng từ bên thứ ba.

Những yếu tố này đóng vai trò quan trọng trong việc định hình nhận thức của thị trường. Tuy nhiên, trong bối cảnh dữ liệu ngày càng trở thành trung tâm của mọi hoạt động kinh tế, cách tiếp cận này đang bộc lộ những giới hạn rõ rệt.

Thực tế cho thấy, niềm tin nếu chỉ dựa trên cam kết hoặc đánh giá trung gian sẽ khó có thể duy trì một cách bền vững. Khi thông tin không được kiểm chứng trực tiếp, khoảng cách giữa “nói” và “làm” vẫn luôn tồn tại, kéo theo rủi ro sai lệch và nghi ngờ.

Vì vậy, xu hướng tất yếu là dịch chuyển từ niềm tin dựa trên lời cam kết sang niềm tin dựa trên dữ liệu có thể kiểm chứng.

Sự chuyển dịch này không đơn thuần là cải tiến kỹ thuật, mà là thay đổi mang tính nền tảng trong cách hệ thống vận hành:

Từ báo cáo tổng hợp sang dữ liệu được ghi nhận liên tục;
Từ kiểm tra sau cùng sang xác thực ngay tại điểm phát sinh;
Từ đánh giá mang tính chủ quan sang bằng chứng khách quan có thể đối chiếu.

Trong bối cảnh đó, niềm tin không còn là một yếu tố cảm tính, mà trở thành kết quả trực tiếp của một hệ thống dữ liệu minh bạch và có khả năng kiểm chứng.

Đây chính là nền tảng để ESG chuyển từ “câu chuyện cam kết” sang “cơ chế tạo giá trị” trong nền kinh tế hiện đại.

Khoảng trống cần được lấp đầy

Để ESG thực sự trở thành một hệ thống tạo ra giá trị, thị trường không thể chỉ dừng lại ở việc xây dựng chiến lược hay phát triển các sản phẩm riêng lẻ. Điều còn thiếu, và cũng là yếu tố mang tính quyết định, chính là một hạ tầng vận hành đủ mạnh.

Theo các chuyên gia, một hệ thống ESG hiệu quả phải cho phép dữ liệu được ghi nhận trực tiếp ngay tại nơi phát sinh, thay vì phụ thuộc vào việc tổng hợp thủ công. Đồng thời, dữ liệu cần được xác thực ngay tại thời điểm hình thành, nhằm đảm bảo tính chính xác và không bị can thiệp.

Quan trọng hơn, hệ thống này phải cho phép các bên liên quan có thể kiểm chứng độc lập vào bất kỳ thời điểm nào, thay vì chỉ dựa vào các đợt kiểm tra định kỳ.

Khi những điều kiện này được đáp ứng, bản chất của dữ liệu ESG sẽ thay đổi. Thay vì là kết quả của một quá trình tổng hợp sau cùng, dữ liệu trở thành dấu vết trực tiếp phản ánh hoạt động thực tế của doanh nghiệp.

Trong bối cảnh đó, việc xác minh cũng không còn là một bước riêng biệt, mà trở thành một thuộc tính gắn liền với dữ liệu ngay từ khi được tạo ra.

ESG sẽ đi về đâu nếu không có cơ chế xác minh?

Trong bối cảnh các yêu cầu về môi trường, xã hội và quản trị ngày càng gia tăng, ESG đang trở thành một tiêu chuẩn gần như bắt buộc đối với doanh nghiệp. Tuy nhiên, một câu hỏi lớn đang đặt ra: ESG sẽ vận hành ra sao nếu thiếu một cơ chế xác minh đủ tin cậy?

Thực tế cho thấy, nếu không giải quyết được bài toán xác minh, ESG có thể tiếp tục mở rộng về quy mô áp dụng, nhưng chất lượng lại khó theo kịp.

Doanh nghiệp sẽ phải đối mặt với chi phí tuân thủ ngày càng cao, khi các yêu cầu đo lường, kiểm toán và báo cáo liên tục gia tăng. Quy trình vận hành vì thế cũng trở nên phức tạp hơn, đòi hỏi nhiều nguồn lực hơn để duy trì.

Tuy nhiên, nghịch lý nằm ở chỗ: dù chi phí tăng và quy trình chặt chẽ hơn, mức độ tin cậy của dữ liệu ESG lại không được cải thiện tương xứng. Điều này khiến không ít doanh nghiệp rơi vào trạng thái “làm nhiều nhưng chưa chắc được tin”.

Ở chiều ngược lại, các chuyên gia cho rằng, nếu dữ liệu ESG được xác thực ngay từ điểm phát sinh, bức tranh có thể thay đổi đáng kể.

Khi đó, nhu cầu kiểm tra lặp lại sẽ giảm xuống, giúp tiết kiệm chi phí và thời gian. Mức độ minh bạch được cải thiện nhờ dữ liệu có thể được kiểm chứng một cách độc lập. Quan trọng hơn, ESG không còn chỉ là tập hợp các báo cáo, mà có thể vận hành như một hệ thống dữ liệu có khả năng xác minh rõ ràng.

Sự khác biệt này được xem là yếu tố then chốt, quyết định liệu ESG sẽ tiếp tục là một gánh nặng tuân thủ, hay trở thành một nền tảng đáng tin cậy cho hoạt động kinh tế trong tương lai.

Kết luận

Chiến lược ESG đang ngày càng được nhấn mạnh như một yêu cầu tất yếu trong phát triển bền vững. Các sản phẩm tài chính xanh cũng dần trở thành công cụ quan trọng giúp doanh nghiệp tiếp cận nguồn vốn và cải thiện hình ảnh trên thị trường.

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng từng đó vẫn chưa đủ.

Điểm thiếu hụt lớn nhất hiện nay nằm ở một nền tảng dữ liệu có khả năng xác minh khách quan. Khi dữ liệu chưa được kiểm chứng một cách độc lập, các cam kết ESG vẫn chủ yếu dừng lại ở mức tuyên bố, thiếu cơ sở để đánh giá thực chất.

Thực tế cho thấy, không ít doanh nghiệp đã đầu tư đáng kể cho việc đo lường, báo cáo và kiểm toán ESG, nhưng giá trị mang lại vẫn còn hạn chế. Nguyên nhân chính là dữ liệu chưa đủ độ tin cậy để trở thành căn cứ cho các quyết định tài chính hoặc thương mại.

Chỉ khi dữ liệu được xác thực và có thể kiểm chứng, ESG mới có thể vượt qua vai trò của một bộ tiêu chuẩn mang tính hình thức để trở thành một hệ thống tạo ra giá trị thực.

Trong bối cảnh thị trường ngày càng phụ thuộc vào niềm tin, một câu hỏi cốt lõi vẫn chưa có lời giải rõ ràng:

Ai sẽ là bên đứng ra xác minh dữ liệu ESG?

[1] Niềm tin^TM trong kỷ nguyên số là trạng thái hệ thống được xác lập khi dữ liệu đạt mức xác tín đủ để cho phép ra quyết định mà không cần kiểm chứng bổ sung, và trạng thái này có thể được biểu diễn, đo lường và vận hành như một tài nguyên.

Niềm tin không còn là thứ con người “cảm thấy”.

Niềm tin trở thành thứ hệ thống “tạo ra”.

NGUYỄN TRUNG KIÊN

Nhà nghiên cứu về cấu trúc xác tín dữ liệu trong kinh tế số.

Kiến trúc sư hệ thống - Nhà sáng lập Hệ sinh thái Xác tín số OriginX.

Tác giả “Xác tín số^TM”: