VIỆT NAM ĐANG NÓI VỀ LOGISTICS VÀ “DATA LOGISTICS”, TRONG KHI THẾ GIỚI ĐANG TIẾN TỚI “TRUST-BASED DATA LOGISTICS”.

Mục lục

Trong những năm gần đây, Việt Nam liên tục khẳng định hướng đi đúng khi tập trung phát triển hạ tầng logistics. Hệ thống giao thông, cảng biển, cửa khẩu được nâng cấp, từng bước bảo đảm dòng chảy hàng hóa thông suốt giữa sản xuất và tiêu dùng, giữa thị trường trong nước và quốc tế.

Tại các cửa khẩu, năng lực thông quan được cải thiện rõ rệt. Trong lĩnh vực cảng biển, sự xuất hiện của các startup công nghệ “Make in Vietnam” cho thấy các giải pháp nội địa đã bắt đầu làm chủ những bài toán phức tạp, từ tối ưu khai thác cảng, điều phối vận tải cho đến quản trị chuỗi cung ứng theo thời gian thực.

Nhờ đó, hoạt động logistics ngày càng được tối ưu: chi phí giảm, thời gian vận chuyển rút ngắn, hiệu quả lưu thông hàng hóa được nâng cao.

Tuy nhiên, chính trong bức tranh tích cực đó lại xuất hiện một vấn đề mang tính căn bản:

Việt Nam đang tối ưu rất tốt một tầng hạ tầng quan trọng, nhưng đó là tầng của quá khứ.

Trong khi chúng ta vẫn tập trung vào việc cải thiện dòng chảy vật lý của hàng hóa, thì trên phạm vi toàn cầu, cuộc cạnh tranh đã dịch chuyển sang một cấp độ mới, nơi giá trị không còn nằm ở tốc độ vận chuyển, mà nằm ở cách dữ liệu đi cùng hàng hóa được thu thập, kiểm soát và xác thực như thế nào.

Đó là quá trình chuyển dịch từ ‘logistics’ sang ‘data logistics’, và tiếp tục tiến tới ‘trust-based data logistics’ - nơi giá trị được quyết định bởi dữ liệu đã được xác thực và có thể kiểm chứng.

Logistics không còn là lợi thế cạnh tranh, mà đã trở thành điều kiện tối thiểu

Khoảng một thập kỷ trước, năng lực logistics từng là yếu tố tạo khác biệt rõ rệt. Quốc gia hay doanh nghiệp nào tổ chức vận hành tốt hơn, tối ưu chi phí tốt hơn, rút ngắn thời gian giao nhận tốt hơn sẽ nắm lợi thế cạnh tranh.

Tuy nhiên, bối cảnh hiện nay đã thay đổi căn bản. Công nghệ số phát triển nhanh chóng đang san bằng năng lực vận hành giữa các chủ thể. Các giải pháp quản trị chuỗi cung ứng, tối ưu vận tải, tự động hóa kho bãi… ngày càng phổ biến, khiến việc “làm logistics tốt” không còn là lợi thế riêng biệt.

Cùng với đó, áp lực cạnh tranh gia tăng khiến biên lợi nhuận trong ngành logistics ngày càng thu hẹp. Hiệu quả vận hành trở thành điều kiện bắt buộc để tham gia thị trường, thay vì là yếu tố tạo ưu thế.

Nói cách khác, logistics đã chuyển từ vị thế “lợi thế cạnh tranh” sang “điều kiện tối thiểu để tham gia cuộc chơi”.

Trong bối cảnh đó, một câu hỏi cần được đặt ra một cách thẳng thắn: nếu một quốc gia vẫn tiếp tục xem logistics là trụ cột cạnh tranh, liệu chúng ta có đang theo đuổi một lợi thế đã qua đỉnh?

Giá trị không nằm ở dòng hàng hóa, mà nằm ở dòng dữ liệu

Trong thương mại hiện đại, một container hàng hóa khi đi qua biên giới không còn chỉ mang theo nông sản, linh kiện hay hàng tiêu dùng. Song hành với dòng chảy vật lý là một lớp giá trị ngày càng mang tính quyết định: dữ liệu của toàn bộ chuỗi sản xuất và cung ứng.

Đó là những thông tin đã được ghi nhận và kiểm chứng, phản ánh đầy đủ hành trình của sản phẩm:

Sản phẩm được sản xuất bởi ai, tại đâu, theo tiêu chuẩn nào?
Có đáp ứng các yêu cầu về môi trường, xã hội và quản trị (ESG) hay không?
Mức phát thải hoặc hấp thụ carbon trong quá trình sản xuất là bao nhiêu?
và toàn bộ chuỗi vận hành có bảo đảm tính minh bạch hay không?

Trong bối cảnh đó, câu hỏi không còn là hàng hóa đi nhanh hay chậm, mà là ai đang nắm giữ và kiểm soát dữ liệu đi kèm hàng hóa.

Thực tế cho thấy, chủ thể kiểm soát dữ liệu chuỗi giá trị cũng chính là bên có khả năng:

định giá sản phẩm;
quyết định quyền tiếp cận thị trường;
và nắm quyền chi phối toàn bộ chuỗi cung ứng.

Nói cách khác, quyền lực trong thương mại toàn cầu vì vậy đang dịch chuyển từ dòng hàng hóa sang dòng dữ liệu.

Từ dữ liệu logistics sang “trust-based data logistics”

Trong khi nhiều nền kinh tế mới nổi đang dừng lại ở “data logistics”, các nền kinh tế phát triển đang tiến thêm một bước quan trọng: trust-based data logistics.

Điểm khác biệt không chỉ nằm ở việc dữ liệu được thu thập, mà nằm ở việc:

dữ liệu có được xác thực hay không;
dữ liệu có thể truy vết hay không;
dữ liệu có được công nhận xuyên biên giới hay không.

Nói cách khác, không phải mọi dữ liệu đều có giá trị, mà chỉ dữ liệu được xác tín trong chuỗi mới trở thành nền tảng của thương mại hiện đại. Đây chính là tầng hạ tầng mới đang định hình lại cạnh tranh toàn cầu.

Không có “data logistics” dựa trên xác tín, không có quyền tham gia thị trường mới

Trong các chiến lược phát triển hiện nay, những khái niệm như thương mại điện tử xuyên biên giới, liên kết chuỗi hay mở rộng thị trường liên tục được nhấn mạnh mạnh mẽ. Tuy nhiên, phía sau các định hướng này vẫn tồn tại một khoảng trống mang tính nền tảng.

Thực tế đang thay đổi nhanh hơn cách chúng ta nhìn nhận.

Thị trường ngày nay không còn được mở ra chỉ bằng hàng hóa đơn thuần, mà bằng dữ liệu đã được xác thực đi kèm với hàng hóa đó - bao gồm toàn bộ chuỗi giá trị, từ nguồn gốc, quy trình sản xuất đến các chỉ số môi trường và mức độ tuân thủ tiêu chuẩn.

Nếu không có dữ liệu đáng tin cậy, doanh nghiệp sẽ không thể:

chứng minh nguồn gốc xuất xứ;
chứng minh mức phát thải hoặc khả năng hấp thụ CO₂;
chứng minh việc đáp ứng các tiêu chuẩn như ESG, CBAM, EUDR;
chứng minh việc tuân thủ các tiêu chuẩn và quy định quốc tế ngày càng khắt khe tại EU, Hoa Kỳ và các thị trường cao cấp.

Trong bối cảnh đó, cạnh tranh không còn là câu chuyện giá cả, mà trở thành câu hỏi mang tính điều kiện: doanh nghiệp có đủ năng lực dữ liệu để được phép tham gia thị trường hay không?

Cái bẫy của tối ưu logistics

Thoạt nhìn, việc giảm chi phí logistics và nâng cao hiệu quả vận hành là một thành tựu rõ rệt đáng ghi nhận. Tuy nhiên, đằng sau những cải thiện đó lại tồn tại một nghịch lý mang tính cấu trúc.

Khi chi phí logistics giảm, rào cản tham gia thị trường cũng giảm theo, kéo theo mức độ cạnh tranh gia tăng. Cạnh tranh tăng buộc doanh nghiệp phải hạ giá, từ đó làm suy giảm biên lợi nhuận. Chuỗi phản ứng này khiến lợi ích từ tối ưu hóa dần bị triệt tiêu ngay trong chính thị trường mà nó tạo ra.

Trong khi đó, những yếu tố quyết định giá trị thực lại không nằm ở khâu vận chuyển. Dữ liệu của chuỗi cung ứng, yếu tố cốt lõi để truy xuất, kiểm chứng và định giá, phần lớn chưa thuộc quyền kiểm soát của doanh nghiệp trong nước. Các tiêu chuẩn kỹ thuật và quy định thị trường chủ yếu được thiết lập từ bên ngoài, đồng nghĩa với việc quyền định giá cũng không nằm trong tay bên tham gia sản xuất.

Hệ quả là một nghịch lý ngày càng rõ rệt: Việt Nam có thể làm nhiều hơn trong chuỗi cung ứng toàn cầu, nhưng phần giá trị giữ lại lại không tăng tương xứng.

“Liên kết chuỗi” hay “bị hấp thụ vào chuỗi”?

Trong các chiến lược phát triển hiện nay, khái niệm “liên kết chuỗi giá trị” được thúc đẩy mạnh mẽ với những mục tiêu rõ ràng: tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu, tăng cường liên kết khu vực và thúc đẩy hợp tác xuyên biên giới.

Tuy nhiên, kinh nghiệm quốc tế cho thấy, các nền tảng như Portbase (Hà Lan), Portnet (Singapore) hay Logink (Trung Quốc) đều khẳng định vai trò trung tâm của hạ tầng dữ liệu cấp quốc gia trong việc tổ chức chuỗi cung ứng.

Từ đó đặt ra một câu hỏi chiến lược:

Liên kết để cùng tạo giá trị, hay trở thành một phần bị hấp thụ vào hệ thống do bên khác kiểm soát dữ liệu?

Câu trả lời không nằm ở mức độ tham gia sâu hay nông, mà nằm ở quyền kiểm soát các yếu tố cốt lõi của chuỗi.

Nếu dữ liệu không thuộc về mình;
nếu tiêu chuẩn không do mình thiết lập;
nếu nền tảng vận hành không do mình kiểm soát,

thì “liên kết chuỗi”, về bản chất, không phải là nâng cao vị thế, mà chỉ là quá trình tối ưu hóa vai trò của một mắt xích trong một hệ thống mà giá trị thực sự được quyết định ở bên ngoài. Khi đó, quốc gia tham gia có thể trở nên hiệu quả hơn trong vận hành, nhưng lại không nắm giữ được quyền lực định hình chuỗi giá trị.

Carbon và yêu cầu tuân thủ: lớp kiểm soát mới đang hình thành của thương mại toàn cầu

Cách thức kiểm soát thương mại toàn cầu đang thay đổi một cách căn bản. Nếu trước đây, thuế quan và các rào cản kỹ thuật là công cụ điều tiết chủ đạo, thì hiện nay, một lớp kiểm soát mới đang được thiết lập song song và ngày càng giữ vai trò quyết định.

Trong bối cảnh nhiều nền kinh tế lớn tiếp tục gia tăng các biện pháp bảo hộ, bao gồm chính sách thuế đối ứng, các tiêu chuẩn mới lại nổi lên như một cơ chế điều tiết sâu hơn và bền vững hơn. Các yêu cầu về ESG, tín chỉ carbon và tuân thủ chuỗi cung ứng, tiêu biểu như cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) hay quy định chống phá rừng (EUDR) của châu Âu, đang dần trở thành điều kiện bắt buộc để tiếp cận thị trường.

Đây không còn là xu hướng mang tính thử nghiệm, mà là một cấu trúc quyền lực mới của thương mại toàn cầu, nơi thuế quan chỉ đóng vai trò kiểm soát bề mặt, còn tiêu chuẩn và dữ liệu mới là tầng kiểm soát bản chất.

Trọng tâm của cấu trúc này nằm ở một yếu tố cốt lõi: dữ liệu có khả năng xác thực và được công nhận xuyên biên giới.

Mọi yêu cầu về phát triển bền vững, phát thải carbon hay tuân thủ chuỗi cung ứng đều phải được đo lường, ghi nhận và kiểm chứng bằng dữ liệu minh bạch. Không có dữ liệu đáng tin cậy, các tiêu chuẩn này không thể được thực thi một cách thực chất.

Trong bối cảnh đó, nếu thiếu hạ tầng “trust-based data logistics”, doanh nghiệp và nền kinh tế sẽ đối mặt với những giới hạn rõ rệt:

Không thể hình thành và giao dịch tín chỉ carbon;
Không thể chứng minh các tiêu chuẩn ESG một cách thực chất;
Không đủ điều kiện tham gia vào các thị trường có giá trị cao

Nói cách khác, khi luật chơi chuyển sang dữ liệu, thì năng lực xác thực dữ liệu trở thành điều kiện tiên quyết để tồn tại và cạnh tranh ngay cả trong một thế giới mà các công cụ thuế quan đang có xu hướng quay trở lại mạnh mẽ.

Sự thật mang tính cấu trúc

Việt Nam hoàn toàn có cơ hội trở thành trung tâm sản xuất, phát triển thành hub logistics của khu vực, thậm chí giữ vai trò cửa ngõ thương mại kết nối các chuỗi cung ứng quốc tế. Đây là những mục tiêu khả thi và đang dần hiện hữu.

Tuy nhiên, đằng sau triển vọng đó là một thực tế ít được nhắc đến: nếu không làm chủ hạ tầng “trust-based data logistics”, thì những lợi thế kể trên sẽ chỉ dừng lại ở năng lực vận hành.

Khi đó, Việt Nam có thể trở thành một trạm trung chuyển ngày càng hiệu quả về mặt vật lý, nhưng lại không phải là nơi tạo ra và nắm giữ giá trị cốt lõi của chuỗi.

Hai con đường phát triển

Trong bối cảnh cạnh tranh chuỗi cung ứng toàn cầu ngày càng khốc liệt, Việt Nam đứng trước hai lựa chọn mang tính chiến lược.

Một là tiếp tục theo đuổi mô hình truyền thống: tối ưu logistics, giảm chi phí vận hành và gia tăng sản lượng. Cách tiếp cận này có thể duy trì tốc độ tăng trưởng trong ngắn hạn, nhưng đồng thời kéo theo nguy cơ phụ thuộc ngày càng lớn vào các hệ thống và tiêu chuẩn do bên ngoài thiết lập.

Hai là chuyển sang xây dựng hạ tầng “trust-based data logistics”, thiết lập cơ chế xác xín dữ liệu trong toàn bộ chuỗi cung ứng, từ đó từng bước biến dữ liệu thành một loại tài sản kinh tế có thể định giá và giao dịch. Đây không chỉ là câu chuyện nâng cao hiệu quả, mà là chuyển sang vị thế chủ động kiểm soát giá trị trong chuỗi.

Sự khác biệt giữa hai lựa chọn trên không nằm ở tốc độ tăng trưởng, mà nằm ở việc ai là người kiểm soát hệ thống giá trị mới.

Một câu hỏi không thể né tránh

Khi một container hàng hóa rời khỏi Việt Nam, chúng ta đang xuất đi không chỉ là sản phẩm hữu hình. Đi cùng nó còn là toàn bộ dữ liệu của chuỗi sản xuất và vận hành.

Chúng ta đang xuất khẩu sản phẩm hay đồng thời chuyển giao cả dữ liệu của chuỗi sản xuất, logistics và thị trường, để rồi chính những dữ liệu đó có thể được sử dụng như công cụ định giá, kiểm soát tiêu chuẩn và chi phối chuỗi giá trị mà Việt Nam đang tham gia?

Đây không còn là một giả định mang tính lý thuyết, mà đang dần trở thành một câu hỏi mang tính chiến lược đối với năng lực cạnh tranh dài hạn của nền kinh tế.

Kết luận

Việt Nam không thiếu năng lực sản xuất, cũng không thiếu khả năng phát triển và vận hành hệ thống logistics hiện đại. Tuy nhiên, điểm nghẽn mang tính quyết định hiện nay lại nằm ở một tầng sâu hơn: quyền kiểm soát đối với dữ liệu đã được xác tín trong chuỗi giá trị.

Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu đang chuyển dịch sang mô hình “trust-based data logistics”, việc chậm xây dựng và làm chủ hạ tầng dữ liệu chuỗi sẽ khiến các nỗ lực “liên kết chuỗi” khó tạo ra bước nhảy vọt về giá trị.

Ngược lại, nếu không chuyển đổi kịp thời, một kịch bản hoàn toàn có thể xảy ra: Việt Nam ngày càng nâng cao hiệu quả trong sản xuất và vận hành, nhưng phần giá trị cốt lõi gắn với dữ liệu, tiêu chuẩn và quyền định đoạt chuỗi vẫn tiếp tục nằm ngoài tầm kiểm soát.

NGUYỄN TRUNG KIÊN

Tác giả “Xác tín số^TM”: