THỊ TRƯỜNG & CHÍNH SÁCH

Gỡ "nghẽn" mã số vùng trồng, tăng tốc xác tín số: Nông sản Việt tìm đường giữ thị trường tỷ đô nửa cuối 2026

TP.HCM  |  Tổ Kinh tế - Nông nghiệp

Hội nghị với các hiệp hội ngành hàng về thúc đẩy xuất khẩu nông, lâm, thủy sản 6 tháng cuối năm 2026 diễn ra chiều 30/7/2026 tại TP.HCM, do Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trịnh Việt Hùng chủ trì cùng Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp. Tham dự hội nghị có lãnh đạo Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường, Cục Xúc tiến (Bộ Công thương), Hiệp hội Doanh nghiệp dịch vụ Logistics Việt Nam, các hiệp hội ngành hàng lương thực, rau quả, thủy sản, gỗ cùng đông đảo doanh nghiệp xuất khẩu.

Theo ông Ngô Hồng Phong, Cục trưởng Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường, 6 tháng đầu năm 2026 tổng kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt 35,88 tỷ USD, tăng 6% so với cùng kỳ năm trước. Tính đến hết tháng 7, rau quả đạt 3,65 tỷ USD (tăng 17,7%), thủy sản đạt 6,7 tỷ USD (tăng 10,5%, theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam - VASEP), gỗ và sản phẩm gỗ đạt 8,54 tỷ USD. Bộ trưởng Trịnh Việt Hùng nhấn mạnh mục tiêu cả năm 2026 là vượt mốc 74 tỷ USD, đồng thời yêu cầu toàn ngành kiên quyết loại bỏ tiêu cực, nhũng nhiễu trong quản lý và tổ chức thực hiện, lấy tín hiệu thị trường làm gốc thay vì chạy theo sản lượng.

Tuy nhiên, đằng sau những con số này là một điểm nghẽn mang tính hệ thống về hạ tầng và pháp lý. Bộ trưởng thẳng thắn nhìn nhận xuất khẩu nông lâm thủy sản chưa thực sự bền vững: một số mặt hàng tăng sản lượng nhưng giảm giá trị, liên kết giữa nông dân, hợp tác xã với doanh nghiệp còn lỏng lẻo, và nhiều ngành hàng vẫn bị động khi thị trường lớn thay đổi chính sách hoặc dựng thêm hàng rào kỹ thuật.

Áp lực này không phải là cảnh báo trên giấy. Theo dữ liệu của Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, chỉ trong 16 tháng gần nhất (từ 2025 đến tháng 5/2026), đã có tới 403 mã số vùng trồng sầu riêng bị phía Trung Quốc cảnh báo vi phạm, trong đó 167 mã đã bị đình chỉ hoặc thu hồi. Cùng thời gian, theo Văn phòng SPS Việt Nam, Liên minh châu Âu ghi nhận 114 cảnh báo an toàn thực phẩm đối với nông sản Việt Nam trong năm 2024, cao hơn hẳn so với Thái Lan, Indonesia hay Nhật Bản. Phần lớn các trường hợp bị cảnh báo hoặc trả hàng không xuất phát từ chất lượng sản phẩm kém, mà từ việc doanh nghiệp chưa chứng minh được đầy đủ dữ liệu minh bạch về nguồn gốc.

Đại diện Hiệp hội Lương thực Thực phẩm và Hiệp hội Rau quả cùng lên tiếng về điều được ví như "cơn đau đầu" mang tên mã số vùng trồng. Dù kim ngạch xuất khẩu rau quả đạt mức kỷ lục 3,93 tỷ USD trong nửa đầu năm, việc mở rộng diện tích vùng trồng đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật xuất khẩu đang vấp phải rào cản lớn.

Tốc độ thẩm định và cấp mới mã số vùng trồng hiện chưa theo kịp tốc độ tăng trưởng của nhu cầu thị trường xuất khẩu. Trong khi đó, nguồn lực đất đai phân tán, manh mún khiến việc tích tụ vùng nguyên liệu đạt chuẩn gặp nhiều khó khăn về quy hoạch.

Trước thực trạng này, hai hiệp hội đề xuất Bộ Nông nghiệp và Môi trường tiếp tục cải cách quy trình cấp mã số vùng trồng. Theo Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp, từ ngày 1/8/2026, quy trình cấp mã số vùng trồng mới sẽ được rút ngắn đáng kể, từ khoảng 10 ngày xuống còn 3 ngày; đồng thời từ ngày 1/7/2026, Hệ thống truy xuất nguồn gốc nông, lâm, thủy sản quốc gia đã chính thức vận hành nhằm nâng cao tính minh bạch và năng lực cạnh tranh của nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Ở một diễn biến khác, đại diện Hiệp hội Sầu riêng khẳng định vị thế của loại trái cây này bằng đề xuất đưa sầu riêng trở thành sản phẩm trọng điểm quốc gia, tương tự vị thế của lúa gạo trong chiến lược xuất khẩu nông sản.

Mục tiêu được đặt ra cho năm 2026 là kim ngạch 4,5 tỷ USD. Tuy nhiên, thách thức không nhỏ khi hơn 30 loại đối tượng gây đốm, dịch hại đang đe dọa trực tiếp đến việc duy trì mã số vùng trồng của các vùng nguyên liệu sầu riêng.

Hiệp hội kiến nghị cần sớm xây dựng cơ chế đặc thù về hạ tầng và logistics cho ngành hàng này, đẩy mạnh xuất khẩu bằng công nghệ số hóa, đồng thời xử lý tận gốc các vụ việc vi phạm hoặc tranh chấp liên quan đến mã số vùng trồng, vốn là nguyên nhân trực tiếp khiến nhiều lô hàng bị cảnh báo hoặc trả về thời gian qua. Việc hơn 160 mã số vùng trồng sầu riêng đã bị đình chỉ chỉ trong hơn một năm, theo các đại biểu, là hồi chuông cảnh báo cho thấy nếu không siết chặt quản lý ngay từ gốc, mục tiêu 4,5 tỷ USD sẽ khó bền vững về lâu dài.

Theo VASEP, 7 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu thủy sản cả nước đạt khoảng 6,7 tỷ USD, tăng 10,5% so với cùng kỳ; nếu thuận lợi, cả năm có thể đạt 12,3-12,5 tỷ USD. Tại hội nghị, đại diện ngành tôm phản ánh bức tranh nhiều áp lực đối với mô hình nuôi tôm công nghệ cao.

Chi phí đầu vào của doanh nghiệp nuôi tôm công nghệ cao đang tăng cao do giá điện ba pha, chi phí nước, hạ tầng con giống và vật tư đầu vào leo thang. Cùng lúc, ngày 23/7/2026, Tổng thống Mỹ đã ban hành bản ghi nhớ áp thuế theo Mục 301 của Đạo luật Thương mại 1974 đối với 60 nền kinh tế, trong đó Việt Nam ở vị trí thứ 60 liên quan đến việc chưa thực thi hiệu quả lệnh cấm hàng hóa sản xuất bằng lao động cưỡng bức, khiến hàng hóa xuất xứ Việt Nam, bao gồm thủy sản, chịu thêm mức thuế 12,5% trừ các mặt hàng được miễn trừ. Điều này buộc doanh nghiệp phải chứng minh được nguồn gốc con giống, thức ăn và nhật ký nuôi trồng rõ ràng hơn để tránh rủi ro bị áp thuế hoặc trả hàng.

VASEP kiến nghị tập trung tháo gỡ điểm nghẽn về nguồn nguyên liệu, logistics, tín dụng và lao động, đồng thời tăng cường đàm phán gỡ rào cản kỹ thuật tại các thị trường lớn như Hoa Kỳ, EU, Trung Quốc và Hàn Quốc; xây dựng chương trình giảm chi phí logistics và phát triển đội tàu container, container lạnh riêng để giảm phụ thuộc vào các hãng tàu nước ngoài. Bên cạnh đó, ngành tôm kiến nghị Nhà nước có chính sách nguồn vốn ưu đãi cho mô hình nuôi công nghệ cao, giảm thuế và phí năng lượng, đồng thời quy hoạch hạ tầng chuyên biệt cho các vùng sản xuất tôm giống chất lượng cao.

Với mục tiêu đóng góp hơn 1,2 tỷ USD từ các sản phẩm gỗ xanh và sản phẩm mới, đại diện Hiệp hội Gỗ phản ánh thực trạng quy trình thủ tục xuất khẩu sang thị trường Mỹ hiện phải đi qua quá nhiều tầng nấc trung gian và khâu kiểm duyệt.

Doanh nghiệp ngành gỗ đề nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường hỗ trợ đàm phán để tối giản hóa quy trình xuất khẩu, đồng thời hỗ trợ chứng minh nguồn gốc gỗ hợp pháp và giảm chi phí logistics cho các tuyến vận tải liên vận đường sắt - đường biển.

Tại hội nghị, đại diện Tùy viên Thương mại Đại sứ quán Nhật Bản tại TP.HCM đã chia sẻ góc nhìn đáng chú ý về nhu cầu nhập khẩu và các tiêu chuẩn của thị trường Nhật Bản đối với nông, lâm, thủy sản Việt Nam.

Theo đó, doanh nghiệp Nhật Bản hiện có nhu cầu rất cao đối với các mặt hàng gỗ, cùi dừa (copra), tôm và thủy sản Việt Nam. Tuy nhiên, phía Nhật Bản nhấn mạnh Việt Nam cần khẩn trương hoàn thiện chuỗi logistics lạnh xuyên suốt từ khâu thu hoạch, chế biến đến vận chuyển, bởi bất kỳ sự đứt gãy nhiệt độ nào trong quá trình vận chuyển cũng ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng nông, thủy sản khi đến tay người tiêu dùng Nhật Bản.

Doanh nghiệp Việt Nam muốn giữ vững thị trường này, theo đại diện Nhật Bản, cần đáp ứng đồng thời ba trụ cột: an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc và bảo hộ sở hữu trí tuệ gắn với khả năng thích ứng biến đổi khí hậu.

Đại diện doanh nghiệp ngành nông dược tham dự hội nghị chỉ rõ thách thức về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật trong các lô hàng xuất khẩu. Các thị trường khó tính như Mỹ và Liên minh châu Âu đang áp đặt hàng rào kiểm định kỹ thuật ngày càng khắt khe đối với chỉ tiêu này.

Doanh nghiệp kiến nghị cần sớm hoàn thiện Dự thảo Luật Thuốc bảo vệ thực vật, trong đó siết chặt quản lý nhà nước đối với việc lưu hành thuốc, danh mục chất cấm và cơ chế truy xuất nguồn gốc xuyên suốt từ khâu đại lý phân phối đến tận vườn trồng.

Phát biểu chỉ đạo tại hội nghị, Bộ trưởng Trịnh Việt Hùng và Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp  cùng sự tham gia thảo luận, người phụ trách làm việc với Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) đều thống nhất quan điểm: nông nghiệp Việt Nam không thể tiếp tục đi theo con đường xuất khẩu thô và quản lý thủ công. Muốn vượt qua các rào cản kỹ thuật ngày càng dày đặc của thế giới, con đường bắt buộc phải đi là chuyển đổi số và xác thực số.

Bốn nhóm giải pháp trọng tâm được lãnh đạo Bộ Nông nghiệp và Môi trường kết luận tại hội nghị bao gồm:

Thứ nhất, tổ chức lại toàn bộ chuỗi quản lý nguyên liệu. Ủy ban nhân dân các tỉnh và Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn được yêu cầu trực tiếp rà soát, quy hoạch vùng nguyên liệu tại địa phương, từ sầu riêng, tôm, cá tra đến các nông sản đặc thù như chuối, cá rô phi, đồng thời chấm dứt tình trạng thu gom manh mún, mạo danh mã số vùng trồng hoặc giả mạo xuất xứ.

Thứ hai, chuyển đổi số gắn với nâng chất lượng và kết nối sàn giao dịch quốc tế. Một nền tảng dữ liệu số đồng bộ sẽ được xây dựng, trong đó mọi thông tin về diện tích, định danh đất, lịch bón phân, phun thuốc bảo vệ thực vật và thu hoạch đều phải được tích hợp vào hệ thống nhật ký sản xuất số, làm cơ sở minh bạch hóa dữ liệu để kết nối với các sàn giao dịch nông sản quốc tế.

Thứ ba, chuẩn hóa tổ chức theo tiêu chuẩn quốc gia và quốc tế. Tốc độ cấp mã số vùng trồng và mã số cơ sở đóng gói sẽ được đẩy nhanh để đáp ứng đồng thời yêu cầu của GACC (Trung Quốc), FDA (Mỹ) và các quy định của EU, song song với việc tăng cường tự kiểm tra, chứng nhận chất lượng tại gốc nhằm giảm tỷ lệ lô hàng bị cảnh báo tại cửa khẩu.

Thứ tư, tạo lợi thế cạnh tranh bằng chế biến sâu và tối ưu logistics. Cơ cấu xuất khẩu sẽ được định hướng dịch chuyển dần từ hàng thô sang sản phẩm chế biến sâu để gia tăng giá trị và giảm áp lực thời gian thông quan, đi kèm với đầu tư đồng bộ hạ tầng chuỗi lạnh và liên kết logistics đa phương thức giữa đường bộ, đường sắt và đường biển.

Hội nghị thúc đẩy xuất khẩu nông, lâm, thủy sản 6 tháng cuối năm 2026 đã không dừng lại ở những báo cáo thành tích đơn thuần, mà đi thẳng vào các huyệt đạo còn tồn tại của ngành nông nghiệp Việt Nam.

Thực tiễn từ hội nghị cho thấy mã số vùng trồng không đơn thuần là một thủ tục hành chính, mà đã trở thành yếu tố quyết định sự sống còn của nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế. Chuyển đổi số, hạ tầng chuỗi lạnh, định danh đất và minh bạch hóa dữ liệu đo đạc - báo cáo - thẩm định (MRV) cùng truy xuất nguồn gốc được xác định là chìa khóa giúp nông sản Việt Nam không chỉ hiện thực hóa các mục tiêu kim ngạch kỷ lục trong năm 2026, mà còn củng cố vị thế "xanh, sạch, xác thực, tín nhiệm" trên bản đồ thương mại toàn cầu.

Trong bối cảnh các thị trường nhập khẩu lớn từ Trung Quốc, Mỹ, EU đến Nhật Bản, đều đang siết chặt đồng thời cả hàng rào kỹ thuật lẫn yêu cầu về dữ liệu số, khoảng thời gian còn lại của năm 2026 sẽ là phép thử quan trọng cho năng lực phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước, chính quyền địa phương và cộng đồng doanh nghiệp. Việc bốn nhóm giải pháp về định danh đất, nhật ký sản xuất số, chuẩn hóa mã số theo tiêu chuẩn quốc tế và tối ưu logistics có được triển khai đồng bộ hay không sẽ quyết định liệu nông sản Việt Nam có thể biến áp lực tuân thủ thành lợi thế cạnh tranh thực sự, thay vì tiếp tục bị động ứng phó với từng đợt cảnh báo từ các thị trường nhập khẩu.