Trong ngành dược phẩm, logistics ngược không đơn thuần là thu hồi hàng hóa đã bán. Đây là hoạt động liên quan trực tiếp đến quản lý thuốc hết hạn, thuốc bị thu hồi, vật tư y tế và chất thải y tế, đòi hỏi khả năng kiểm soát, truy xuất và phối hợp chặt chẽ giữa bệnh viện, nhà thuốc, nhà phân phối và doanh nghiệp logistics. Một nghiên cứu tại Hội nghị quốc tế lần thứ 10 về Quản trị vận hành và Chuỗi cung ứng năm 2020 đã đề xuất năm nhóm năng lực cốt lõi để tổ chức hiệu quả hoạt động này.
Vì sao logistics ngược trong ngành dược phẩm có tính đặc thù?
Chuỗi cung ứng dược phẩm là một hệ thống phức tạp, bao gồm nhà cung cấp nguyên liệu, nhà sản xuất, nhà phân phối, nhà bán buôn, bệnh viện, cơ sở khám chữa bệnh, nhà thuốc và người bệnh.
Nếu logistics xuôi tập trung đưa thuốc và sản phẩm y tế từ nhà sản xuất đến các cơ sở sử dụng, logistics ngược lại xử lý những dòng hàng hóa và chất thải phát sinh theo chiều ngược lại.
Các đối tượng có thể bao gồm thuốc hết hạn, thuốc không còn nhu cầu sử dụng, thuốc bị thu hồi, hàng hóa hư hỏng, vật tư bảo hộ cá nhân đã qua sử dụng, chất thải y tế và các loại chất thải có yêu cầu xử lý đặc biệt.
Điểm khác biệt căn bản là những sản phẩm này không thể được xử lý như hàng hóa thông thường.
Một sản phẩm dược phẩm hết hạn không thể tùy tiện đưa trở lại thị trường. Chất thải y tế có nguy cơ lây nhiễm hoặc chứa thành phần nguy hại cần được phân loại, thu gom và xử lý phù hợp. Những sản phẩm bị thu hồi cũng cần được nhận diện, kiểm soát và theo dõi đầy đủ.
Do đó, logistics ngược trong ngành dược phẩm phải đồng thời đáp ứng yêu cầu về quản lý hàng hóa, an toàn, truy xuất nguồn gốc, kiểm soát chất lượng và tuân thủ quy định.
Năm năng lực cốt lõi của logistics ngược ngành dược phẩm
Nghiên cứu của Michael Wang, Peter Shi, Bill Wang và Geoffrey Chow, trình bày tại Hội nghị quốc tế lần thứ 10 về Quản trị vận hành và Chuỗi cung ứng năm 2020, đã xây dựng khung năng lực logistics ngược trong ngành dược phẩm dựa trên lý thuyết nguồn lực của doanh nghiệp.
Nghiên cứu đề xuất năm nhóm năng lực có mối quan hệ bổ trợ lẫn nhau.
1. Năng lực công nghệ: Kiểm soát và truy xuất dòng hàng hóa
Công nghệ là nền tảng để quản lý thông tin, theo dõi và kiểm soát dòng hàng hoàn trả.
Trong ngành dược phẩm, khả năng truy xuất có ý nghĩa đặc biệt quan trọng vì mỗi sản phẩm cần được nhận diện và kiểm soát trong suốt quá trình lưu thông, thu hồi và xử lý.
Hệ thống thông tin logistics, công cụ theo dõi và truy xuất, công nghệ nhận dạng và các giải pháp kết nối dữ liệu có thể hỗ trợ doanh nghiệp nắm bắt tình trạng hàng hóa, vị trí, lịch sử vận động và phương án xử lý.
Nghiên cứu cũng đề cập đến tiềm năng của các công nghệ mới như chuỗi khối, Internet vạn vật, trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn trong việc nâng cao năng lực quản lý chuỗi cung ứng.
2. Năng lực đổi mới: Chủ động giải quyết bất định và rủi ro
Hoạt động logistics ngược thường phát sinh những tình huống khó dự báo, từ biến động lượng hàng hoàn trả đến thay đổi yêu cầu xử lý và những sự cố trong chuỗi cung ứng.
Năng lực đổi mới thể hiện khả năng chuyển hóa kiến thức và ý tưởng thành sản phẩm, quy trình và hệ thống mới nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động.
Đối với doanh nghiệp logistics, đổi mới có thể thể hiện ở việc thiết kế phương thức thu gom mới, cải tiến quy trình xử lý, chuẩn hóa hoạt động và phát triển các dịch vụ phù hợp với đặc điểm của từng nhóm khách hàng.
Năng lực này giúp doanh nghiệp không chỉ phản ứng với rủi ro mà còn chủ động xây dựng những phương án vận hành thay thế khi điều kiện thực tế thay đổi.
3. Năng lực tùy biến dịch vụ: Đáp ứng yêu cầu khác nhau của từng cơ sở y tế
Không phải tất cả cơ sở y tế đều phát sinh cùng một loại hàng hoàn trả và chất thải.
Bệnh viện, phòng khám, nhà thuốc và cơ sở phân phối dược phẩm có thể có những yêu cầu khác nhau về thời gian thu gom, phương thức phân loại, điều kiện vận chuyển và quy trình bàn giao.
Vì vậy, doanh nghiệp logistics cần có khả năng thiết kế dịch vụ phù hợp với từng nhóm khách hàng và từng loại hàng hóa.
Chẳng hạn, việc thu gom chất thải y tế có yêu cầu khác với việc tiếp nhận thuốc hết hạn hoặc hàng hóa bị thu hồi. Quy trình tổ chức phải phù hợp với đặc điểm của từng dòng hàng và yêu cầu quản lý tương ứng.
Năng lực tùy biến vì thế không chỉ là cung cấp dịch vụ theo yêu cầu mà còn là khả năng thiết kế phương án logistics phù hợp với từng tình huống nghiệp vụ.
4. Năng lực đáp ứng: Phản hồi nhanh và phối hợp hiệu quả
Logistics ngược trong ngành dược phẩm liên quan đến nhiều chủ thể và nhiều loại sản phẩm có mức độ ưu tiên khác nhau.
Khi phát sinh yêu cầu thu hồi, xử lý hoặc điều chỉnh phương án vận chuyển, doanh nghiệp logistics cần có khả năng phản hồi kịp thời, trao đổi thông tin chính xác và phối hợp với các bên liên quan.
Năng lực đáp ứng bao gồm khả năng tiếp nhận yêu cầu, xử lý vấn đề của khách hàng, phối hợp với bệnh viện, nhà thuốc và các đơn vị liên quan để bảo đảm dòng hàng được quản lý đúng quy trình.
Đây là yếu tố quan trọng để nâng cao chất lượng dịch vụ và hạn chế những gián đoạn không cần thiết trong chuỗi cung ứng.
5. Năng lực vận hành linh hoạt: Thích ứng với biến động của chuỗi cung ứng
Đặc điểm của logistics ngược là lượng hàng hoàn trả, thời điểm phát sinh và địa điểm thu gom thường khó dự báo chính xác.
Trong khi logistics xuôi có thể tổ chức các chuyến vận chuyển theo kế hoạch và khối lượng tương đối ổn định, logistics ngược thường phải xử lý những dòng hàng nhỏ, phân tán và không đồng đều.
Vì vậy, doanh nghiệp cần có khả năng điều chỉnh tuyến vận chuyển, phương tiện, nguồn lực và quy trình vận hành theo tình hình thực tế.
Năng lực vận hành linh hoạt cho phép doanh nghiệp điều chỉnh hoặc tái cấu hình hoạt động hiện có, đồng thời phát triển các phương án dịch vụ thay thế để thích ứng với những thay đổi bất ngờ.
Năm năng lực phải được tổ chức thành một hệ thống thống nhất
Giá trị của nghiên cứu không chỉ nằm ở việc xác định năm năng lực riêng biệt mà còn ở cách tiếp cận chúng như một hệ thống năng lực bổ trợ.
Công nghệ và đổi mới tạo điều kiện để doanh nghiệp phát triển phương thức quản lý và vận hành mới. Năng lực tùy biến giúp dịch vụ phù hợp với yêu cầu của từng khách hàng. Năng lực đáp ứng bảo đảm khả năng phối hợp và xử lý yêu cầu. Năng lực vận hành linh hoạt giúp toàn hệ thống thích ứng với biến động.
Theo cách phân loại của nghiên cứu, công nghệ, đổi mới và tùy biến được xem là những năng lực mang tính phát triển, chuyển đổi; trong khi năng lực đáp ứng và vận hành linh hoạt thể hiện khả năng thực hiện và điều chỉnh hoạt động thường xuyên.
Sự kết hợp này cho thấy doanh nghiệp không thể chỉ đầu tư phần mềm hoặc phương tiện vận chuyển mà bỏ qua năng lực tổ chức, con người và quy trình.
Một hệ thống công nghệ hiện đại nhưng không có quy trình phân loại phù hợp, không xác định rõ trách nhiệm của từng bên hoặc không có khả năng đáp ứng khi phát sinh yêu cầu thu hồi vẫn có thể vận hành kém hiệu quả.
Hàm ý đối với phát triển logistics ngược tại Việt Nam
Đối với Việt Nam, phát triển logistics ngược trong ngành dược phẩm cần được tiếp cận từ góc độ quản trị toàn bộ dòng hàng hóa và chất thải phát sinh trong chuỗi cung ứng y tế.
Trước hết, cần tăng cường kết nối giữa cơ sở y tế, nhà thuốc, nhà phân phối và doanh nghiệp logistics để bảo đảm thông tin được trao đổi kịp thời, chính xác.
Thứ hai, cần xây dựng quy trình nhận diện, phân loại, thu gom, vận chuyển và bàn giao riêng theo từng nhóm sản phẩm, vật tư và chất thải, phù hợp với yêu cầu pháp luật hiện hành.
Thứ ba, cần phát triển hệ thống thông tin có khả năng theo dõi và truy xuất dòng hàng hoàn trả, hỗ trợ kiểm soát quá trình thu hồi và xử lý.
Thứ tư, doanh nghiệp logistics cần nâng cao năng lực chuyên môn, đào tạo nhân lực và thiết kế các gói dịch vụ phù hợp với từng nhóm cơ sở y tế.
Cuối cùng, cần phát triển hệ thống chỉ số đánh giá hiệu quả logistics ngược, không chỉ dựa trên chi phí và thời gian vận chuyển mà còn bao gồm khả năng truy xuất, tỷ lệ thu gom đúng quy trình, mức độ tuân thủ và hiệu quả phối hợp giữa các bên.
Cần lưu ý, khung năm năng lực trong nghiên cứu năm 2020 là mô hình khái niệm, chưa được kiểm định thực nghiệm trong toàn ngành. Vì vậy, việc ứng dụng tại Việt Nam cần tiếp tục được khảo sát, kiểm chứng và điều chỉnh theo đặc điểm hệ thống y tế, doanh nghiệp logistics và quy định pháp luật trong nước.
Trong ngành dược phẩm, logistics ngược không chỉ là bài toán vận chuyển hàng hóa theo chiều ngược lại mà còn là bài toán quản trị an toàn, thông tin và trách nhiệm trong toàn bộ chuỗi cung ứng. Năm năng lực công nghệ, đổi mới, tùy biến, đáp ứng và vận hành linh hoạt là nền tảng quan trọng để hình thành hệ thống logistics ngược chuyên nghiệp, góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng và thúc đẩy phát triển bền vững.
Nguồn tham khảo:
Wang, M., Shi, P., Wang, B., & Chow, G. (2020). Reverse Logistics Capability for Sustainable Development in the Pharmaceutical Industry: A Conceptual Framework from a Logistics Management Perspective. Proceedings of the 10th International Conference on Operations and Supply Chain Management.
